نفت در عصر چندقطبی؛ چرا تحریم‌ها دیگر بازی را نمی‌بندند؟

بازار جهانی انرژی در حال عبور از یکی از عمیق‌ترین نقاط عطف خود در دهه‌های اخیر است. تحولی که دیگر صرفاً با مفاهیم کلاسیک عرضه و تقاضا توضیح داده نمی‌شود، بلکه در قلب خود به ژئوپلیتیک، کنترل جریان انرژی و استقلال تصمیم‌گیری کشورها گره خورده است. رخدادهای اخیر در ونزوئلا، به‌ویژه از ابتدای ژانویه ۲۰۲۶، تنها یک بحران سیاسی یا تغییر دولت نیست؛ بلکه نشانه‌ای روشن از جابه‌جایی قدرت در معماری انرژی جهان است.

ونزوئلا کشوری است که بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را در اختیار دارد؛ رقمی بالاتر از ۳۰۰ میلیارد بشکه. با این حال، ماهیت این ذخایر، یعنی نفت سنگین کمربند اورینوکو، همواره نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین، مدیریت پایدار و فناوری پیشرفته بوده است. همین ویژگی باعث شد که سیاست‌های داخلی، نوع حکمرانی بر صنعت نفت و نحوه تعامل با سرمایه‌گذاران خارجی، نقشی تعیین‌کننده در سرنوشت این کشور ایفا کند.

در دهه‌های ابتدایی قرن بیستم، ونزوئلا با کشف نفت به سرعت به جمع بازیگران اصلی بازار جهانی پیوست. در دهه ۱۹۷۰، تولید این کشور به بیش از ۳.۵ میلیون بشکه در روز رسید و سهمی بالاتر از ۷ درصد از عرضه جهانی را تأمین می‌کرد. ملی شدن شرکت نفت ونزوئلا و نقش فعال این کشور در شکل‌گیری اوپک، جایگاه آن را به‌عنوان یک صادرکننده مهم تثبیت کرده بود. اما از سال ۱۹۹۹ و با تغییر جهت‌گیری‌های سیاسی، مسیر به‌تدریج تغییر کرد.

سیاست‌های سوسیالیستی، کنترل شدید دولت بر صنعت نفت، محدودسازی نقش شرکت‌های بین‌المللی و الزام به واگذاری مالکیت اکثریتی به شرکت ملی نفت، موجب کاهش شدید سرمایه‌گذاری خارجی شد. پس از آن، تحریم‌های گسترده آمریکا، فساد ساختاری، خروج نیروی انسانی متخصص و فرسودگی زیرساخت‌ها، صنعت نفت ونزوئلا را به نقطه‌ای رساند که تولید آن به کمتر از یک میلیون بشکه در روز سقوط کرد. کشوری با عظیم‌ترین ذخایر نفتی جهان، عملاً به یک صادرکننده حاشیه‌ای با سهمی نزدیک به یک درصد از بازار جهانی تبدیل شد.

در این دوره، همکاری‌های عملیاتی میان ایران و ونزوئلا شکل گرفت. این همکاری‌ها شامل ارسال بنزین و دیلات، تأمین قطعات یدکی، بازسازی پالایشگاه‌ها و استفاده از مسیرهای مشترک برای دور زدن تحریم‌ها بود. شبکه‌ای که واقعی و میدانی عمل می‌کرد، اما به‌دلیل فقدان سرمایه‌گذاری پایدار و اتکا به یک دولت منزوی، از نظر ساختاری شکننده باقی ماند.

تحولات ژانویه ۲۰۲۶ این فصل را به‌طور کامل بست. مداخله مستقیم آمریکا و اعلام مدیریت موقت ونزوئلا تا زمان انتقال قدرت، صرفاً به معنای تغییر دولت نیست؛ بلکه تلاشی آشکار برای بازگشایی صنعت نفت این کشور به روی سرمایه، فناوری و مدیریت غربی است. پیام این اقدام روشن است: ونزوئلا باید دوباره به بازار جهانی بازگردد، اما این بار در چارچوب نظم مورد نظر غرب.

در حال حاضر، تولید ونزوئلا حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز است؛ رقمی که در کوتاه‌مدت اثر تعیین‌کننده‌ای بر بازار ندارد. اما در صورت رفع تحریم‌ها و ورود شرکت‌های بزرگ بین‌المللی، بازگشت به سطح دو میلیون بشکه در روز در افق یک تا دو سال کاملاً محتمل است. این بشکه‌ها قرار است وارد بازاری شوند که همین حالا با مازاد عرضه ساختاری مواجه است. بازاری که طبق برآوردها، بیش از ۳ تا ۴ میلیون بشکه در روز مازاد دارد.

از همین‌جا، اثرات این تحول بر ایران آغاز می‌شود. ونزوئلا در صورت بازگشت به بازار، دقیقاً در همان بخشی رقابت می‌کند که ایران بیشترین حضور را دارد؛ بازار نفت سنگین آسیا. پالایشگاه‌های چین و هند که امروز مشتریان اصلی نفت ایران هستند، از نظر فنی آمادگی مصرف نفت اورینوکو را نیز دارند. تفاوت اساسی در اینجاست که نفت ونزوئلا، در صورت رفع تحریم‌ها، از نظر حقوقی شفاف‌تر و از منظر ریسک، کم‌هزینه‌تر از نفت ایران خواهد بود. همین عامل، قدرت چانه‌زنی خریداران را افزایش می‌دهد و ایران را ناچار به ارائه تخفیف‌های بیشتر برای حفظ سهم بازار می‌کند.

اثر این تحول بر صادرات نفت ایران، فوری و انفجاری نیست، اما در میان‌مدت و بلندمدت کاملاً منفی است. افزایش رقابت در بازار نفت سنگین، فشار بر درآمدهای ارزی و دشوارتر شدن مذاکرات فروش، از پیامدهای اجتناب‌ناپذیر این وضعیت خواهد بود. در کنار آن، سیگنال سیاسی دستگیری یکی از متحدان نزدیک ایران توسط آمریکا، ریسک ژئوپلیتیکی ایران را در نگاه خریداران و نهادهای مالی برجسته‌تر می‌کند.

در این میان، نقش روسیه نیز قابل‌توجه است. مسکو و تهران هر دو ونزوئلا را به‌عنوان بخشی از جبهه ضدآمریکایی می‌دیدند. از دست رفتن این متحد، می‌تواند همکاری‌های تاکتیکی دو کشور را در حوزه انرژی عمیق‌تر کند؛ از سوآپ نفتی و بلِند مشترک گرفته تا هماهنگی بیشتر در اوپک‌پلاس. با این حال، این همکاری‌ها بیش از آنکه مبتنی بر اتحاد استراتژیک باشند، پاسخی عملی به فشار مشترک غرب محسوب می‌شوند.

در سطح کلان‌تر، این تحولات یک پیام بنیادین دارند: نظم انرژی جهان در حال چندقطبی شدن است. آمریکا همچنان بازیگری قدرتمند است، اما دیگر کنترل کامل جریان انرژی را در اختیار ندارد. هرچه فشار بر کشورهایی مانند ایران و روسیه افزایش یافته، مسیرهای جایگزین فروش، استفاده از ارزهای غیردلاری و قراردادهای خارج از چارچوب‌های کلاسیک نیز گسترش یافته‌اند. انرژی دیگر صرفاً یک کالا نیست؛ به ابزار قدرت، اهرم مذاکره و میدان رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.

در چنین فضایی، مسئله اصلی این نیست که چه کشوری نفت بیشتری در اختیار دارد. سؤال کلیدی این است که چه کسی می‌تواند بدون اجازه بازی کند و چه کسی توان معامله در شکاف‌های قدرت را دارد. ایران و روسیه دقیقاً در همین نقطه قرار گرفته‌اند؛ نه حذف‌شده و نه مطیع، بلکه مستقل. و همین استقلال، بزرگ‌ترین چالش برای سیستم کنترلی انرژی در جهان امروز است.

در نهایت، برنده آینده بازار انرژی نه صرفاً دارنده منابع، بلکه بازیگری خواهد بود که بتواند در این نظم چندقطبی، مسیر، ریسک و معامله را هم‌زمان مدیریت کند.

عزیزان علاقه‌مند به صنعت نفت و گاز! 

شما هم‌اکنون می‌توانید در  Spotify و Apple Podcasts ، با سرچ کردن Hani Mahmoodi به صورت رایگان به پادکست‌های من دسترسی پیدا کنید

توجه : تمامی این اطلاعات برای اولین بار توسط گروه هانی محمودی در فضای آنلاین به اشتراک گذاشته شده است و استفاده از این اطلاعات بدون ذکر منبع ،توسط شرکت توسعه راهبرد انرژی هانی پیگرد قانونی خواهد داشت .

گروه هانی محمودی، بزرگترین مجموعه کارآفرینی نفت و گاز، آماده همراهی با شماست.

 تماس با ما

برای کسب اطلاعات بیشتر و مشاوره تخصصی، همین حالا با ما در واتساپ در ارتباط باشید:

۰۹۰۵۳۳۸۳۱۸۵ – خانم امیری